اختلالات حرکتی در کودکان شامل حرکات غیر طبیعی یا ناتوانی در کنترل صحیح حرکات ارادی است. آنها به دلیل ضعف عضلانی نیستند، بلکه به دلیل نحوه ارتباط مغز با عضلات ایجاد می شوند. این اختلالات از تیک های ظریف گرفته تا حرکات تند تند و غیرارادی تر یا چرخشی که می تواند بر عملکرد روزانه و رشد کودک تأثیر بگذارد، متغیر است.
برخلاف بزرگسالان، که این اختلالات ممکن است ناشی از شرایطی مانند پارکینسون باشد، اختلالات حرکتی کودکان اغلب به دلایل رشدی، ژنتیکی یا پس از عفونی است. این دسته وسیع شامل شرایطی مانند تیک، دیستونی، میوکلونوس، لرزش و آتاکسی است. برخی از آنها موقتی و خوش خیم هستند، مانند تیک های گذرا که خود به خود برطرف می شوند. با این حال، برخی دیگر می توانند مزمن باشند مانند عوارض ناشی از فلج مغزی و ممکن است نیاز به مدیریت مادام العمر داشته باشند. انواع اختلالات حرکتی در کودکان نه تنها بر سلامت جسمانی تأثیر می گذارد، بلکه می تواند عمیقاً بر تعاملات اجتماعی، عملکرد تحصیلی و کیفیت کلی زندگی تأثیر بگذارد.
مغز کودکان هنوز در حال رشد است، که باعث می شود پاسخ آنها به اختلالات حرکتی بسیار متفاوت از بزرگسالان باشد. برخلاف اختلالات حرکتی بزرگسالان که اغلب به دلیل افزایش سن، بیماری های عصبی یا تروما ظاهر می شوند، موارد کودکان اغلب به ژنتیک، عوارض تولد یا شرایط پس از عفونی مرتبط هستند.
نوروپلاستیسیته کودک – به معنای توانایی مغز برای سازگاری و بازیابی مجدد – بسیار قوی تر از بزرگسالان است. این می تواند هم یک موهبت و هم یک چالش باشد. از یک طرف، به این معنی است که آنها به طور بالقوه می توانند بهبود یابند یا بهتر با درمان سازگار شوند. از سوی دیگر، علائم آنها ممکن است سریعتر تکامل یافته و به روش های غیرقابل پیش بینی ظاهر شوند. به عنوان مثال، کودک مبتلا به دیستونی در ابتدا ممکن است در هماهنگی دست مشکل داشته باشد، اما بعداً سفتی یا الگوهای راه رفتن غیر طبیعی را نشان می دهد.
همچنین، نقاط عطف رشد، شاخصه بسیار مهمی برای ارزیابی کودکان است. اگر کودک نوپا به موقع راه نمیرود یا صحبت نمیکند، یا اگر کودکی که قبلاً سالم بوده شروع به پسرفت کند، اینها میتوانند نشانه های خطری باشند که به یک وضعیت مرتبط با حرکت اشاره میکنند. این بدان معنی است که ارزیابی های کودکان باید همیشه بر اساس سن و زمینه باشد.
انواع رایج اختلالات حرکتی در کودکان
تیک و سندرم تورت
تیک ها حرکات یا صداهای ناگهانی، سریع و تکراری هستند. آنها مانند سکسکه هستند – غیر قابل کنترل و اغلب غیر قابل پیش بینی. تیک های حرکتی ساده شامل پلک زدن چشم، تکان دادن سر، یا بالا انداختن شانه است. تیک های صوتی ممکن است شامل پاک کردن گلو، بو کردن یا غرغر کردن باشد. هنگامی که این تیک ها برای بیش از یک سال باقی می مانند و شامل اجزای حرکتی و صوتی می شوند، به عنوان سندرم تورت تشخیص داده می شود.
سندرم تورت معمولاً در اوایل دوران کودکی، اغلب بین سنین ۵ تا ۱۰ سالگی شروع می شود. پسران بیشتر از دختران مبتلا می شوند. اگرچه علت دقیق آن ناشناخته است، اعتقاد بر این است که ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی با مواد شیمیایی مغز مانند دوپامین در آن نقش دارد.
در حالی که تیکها میتوانند افزایش یا کاهش پیدا کنند، اما اغلب در اواخر نوجوانی بهبود مییابند. اکثر کودکان مبتلا به تیک نیازی به دارو ندارند مگر اینکه تیک ها به اندازه ای شدید باشد که در زندگی روزمره اختلال ایجاد کند. درمان شناختی رفتاری (CBT)، به ویژه نوعی به نام آموزش تغییر عادت، می تواند بسیار موثر باشد. در موارد شدید، ممکن است از داروهایی مانند آنتی سایکوتیک ها یا آگونیست های آلفا آدرنرژیک استفاده شود.
نکته مهم این است که تیک ها اغلب با شرایطی مانند ADHD، OCD و اضطراب همراه هستند. این اختلالات مرتبط گاهی اوقات می توانند از خود تیک ها آسیب زاتر باشند و باید با توجه یکسانی درمان شوند.
دیستونی
دیستونی یکی از اختلالات حرکتی در کودکان است که شامل انقباضات غیر ارادی عضلانی است که منجر به پیچ خوردن عضلات، حرکات تکراری یا وضعیت های غیر طبیعی می شود. می تواند موضعی باشد (دیستونی کانونی)، چندین گروه عضلانی (دیستونی سگمنتال) را تحت تأثیر قرار دهد یا کل بدن را درگیر کند (دیستونی عمومی). این انقباضات می توانند دردناک باشند و ممکن است با استرس یا خستگی بدتر شوند.
در کودکان، دیستونی می تواند در بدو تولد وجود داشته باشد (دیستونی اولیه) یا بعداً به دلیل بیماری زمینه ای دیگر (دیستونی ثانویه)، مانند فلج مغزی، آسیب مغزی، یا بیماری های متابولیک ظاهر شود. دیستونی اولیه اغلب ژنتیکی است و جهش هایی مانند DYT1 مقصر شناخته شده است.
کودکان مبتلا به دیستونی ممکن است با راه رفتن، نوشتن یا در دست گرفتن اشیا مشکل داشته باشند. حرکات ممکن است تند یا سفت به نظر برسند، و در برخی موارد، کودکان ممکن است سعی کنند با حرکات غیرعادی که بخشی از رفتار معمول آنها می شود، آن را جبران کنند.
درمان فردی است. فیزیوتراپی و کاردرمانی برای بهبود دیستونی اساسی هستند. داروهایی مانند آنتی کولینرژیک ها یا شل کننده های عضلانی می توانند به کاهش انقباضات کمک کنند. در موارد شدید و مقاوم به درمان، یک روش جراحی به نام تحریک عمیق مغز (DBS) میتواند با ارسال تکانههای الکتریکی به نواحی خاص مغز، تسکین قابل توجهی را ارائه دهد.
آتاکسی یکی از شایع ترین اختلالات حرکتی در کودکان است.
آتاکسی به فقدان هماهنگی و تعادل اشاره دارد که اغلب ناشی از آسیب مخچه – مرکز کنترل مغز برای حرکت است. کودکان مبتلا به آتاکسی ممکن است دست و پا چلفتی به نظر برسند، راه رفتن نامنظم داشته باشند یا با کارهایی که نیاز به مهارت های حرکتی ظریفی مانند نوشتن، بستن دکمه های لباس یا گرفتن توپ دارند، دست و پنجه نرم کنند. گفتار نیز ممکن است نامفهوم شود و حرکات چشم می تواند تند یا غیر طبیعی باشد.
دو شکل عمده آتاکسی در کودکان وجود دارد: حاد و مزمن. آتاکسی حاد می تواند به طور ناگهانی و اغلب پس از عفونت های ویروسی مانند آبله مرغان (معروف به مخچه پس از ویروسی) ایجاد شود. معمولاً خود محدود کننده است و در عرض چند هفته برطرف می شود. از سوی دیگر، آتاکسی مزمن ممکن است به شرایط ژنتیکی یا نورودژنراتیو مانند آتاکسی فریدریش یا آتاکسی تلانژکتازی اشاره کند.
آتاکسی فریدریش ارثی است و تمایل دارد در نوجوانی ظاهر شود و منجر به از دست دادن تدریجی هماهنگی، ضعف عضلانی و مشکلات قلبی می شود. آتاکسی تلانژکتازی، یک شکل نادرتر اما شدیدتر، همچنین بر سیستم ایمنی بدن تأثیر می گذارد و کودکان را مستعد ابتلا به عفونت ها و برخی سرطان ها می کند.
تشخیص شامل یک معاینه دقیق عصبی، تصویربرداری مغز و آزمایش ژنتیک است. فیزیوتراپی و کاردرمانی برای حفظ تحرک و استقلال حیاتی هستند. اگرچه هیچ درمانی برای اکثر آتاکسی های ژنتیکی وجود ندارد، مداخلات اولیه می تواند پیشرفت را به تاخیر بیاندازد و کیفیت زندگی را بهبود بخشد. حمایت عاطفی و تعدیلهای آموزشی نیز نقش مهمی در کمک به کودکان برای مقابله با چالشهای آتاکسی دارند.
میوکلونوس و لرزش
میوکلونوس و لرزش اختلالات حرکتی کمتر شایع اما به همان اندازه مهم در کودکان هستند. میوکلونوس شامل تکانهای عضلانی ناگهانی، کوتاه و شوک مانند است که ممکن است یک عضله یا یک گروه را تحت تأثیر قرار دهد. این حرکات می توانند خود به خود اتفاق بیفتند یا توسط محرک های خارجی مانند نور یا صدا ایجاد شوند. در مقابل، لرزش نوسانات ریتمیک یک قسمت از بدن است – معمولاً دست ها یا بازوها.
در کودکان، میوکلونوس می تواند خوش خیم باشد، همانطور که در خواب خوش خیم میوکلونوس در نوزادان دیده می شود. با این حال، میتواند نشانهای از بیماریهای عصبی جدی مانند صرع، اختلالات متابولیک یا بیماریهای دژنراتیو باشد.
بروز این علائم در کودک می تواند به خصوص برای والدین ناراحت کننده باشد. اولین گام در ارزیابی، تعیین این است که آیا این حرکات در هنگام بیداری یا خواب رخ می دهند و آیا با تغییر در هوشیاری یا رفتار مرتبط هستند یا خیر. نظارت تصویری EEG (الکتروانسفالوگرام) می تواند به تمایز بین میوکلونوس مرتبط با تشنج و سایر اشکال کمک کند.
درمان بر اساس علت زمینه ای است. اگر مربوط به صرع باشد، ممکن است داروهای ضد تشنج تجویز شود. برای لرزش غیر صرعی یا میوکلونوس خوش خیم، درمان ممکن است ضروری نباشد مگر اینکه علائم با زندگی روزمره تداخل داشته باشد. می توان از تغییرات سبک زندگی، تکنیک های آرام سازی و گاهی اوقات از داروهایی مانند مسدود کننده های بتا یا ضد تشنج استفاده کرد.
علل و عوامل خطر اختلالات حرکتی در کودکان
اختلالات حرکتی در کودکان میتواند دلایل زمینهای مختلفی داشته باشد، به همین دلیل است که تشخیص دقیق آنها اغلب نیازمند یک رویکرد چند وجهی است. درک علت اصلی نه تنها به درمان مناسب کمک می کند، بلکه چشم انداز روشن تری در مورد انتظارات آینده کودک ارائه می دهد.
عوامل ژنتیکی
ژنتیک در بسیاری از اختلالات حرکتی که در کودکان دیده می شود نقش بسزایی دارد. برخی از اختلالات، مانند دیستونی، آتاکسی، و انواع خاصی از کره، با جهش های ژنی خاصی که از والدین منتقل می شوند، مرتبط هستند. شرایطی مانند بیماری هانتینگتون یا بیماری ویلسون یک پایه ژنتیکی ثابت دارند و علائم تنها زمانی ظاهر می شوند که دو نسخه معیوب از یک ژن به ارث برده شوند.
پیشرفت در آزمایشات ژنتیکی فرآیند تشخیص را متحول کرده است. اکنون، پزشکان میتوانند جهشهای ژنی نادری را که مسئول علائم کودک هستند، شناسایی کنند، حتی گاهی اوقات حتی زمانی که سایر آزمایشها به حالت عادی برمیگردند. این رویکرد پزشکی دقیق امکان درمان های هدفمندتر و در برخی موارد، گنجاندن در آزمایشات بالینی برای درمان های جدید را فراهم می کند.
سابقه خانوادگی یکی از اجزای مهم ارزیابی ژنتیکی است. اگر کودک علائم حرکتی غیرقابل توضیح یا پیشرونده را نشان میدهد، پرسش در مورد ویژگیهای مشابه در خواهر و برادر، والدین یا حتی بستگان بزرگ میتواند سرنخهای ضروری را ارائه دهد.
با این حال، داشتن یک جهش ژنتیکی همیشه به این معنی نیست که کودک علائمی را ایجاد می کند. برخی از ژن ها نفوذ ناقصی دارند، به این معنی که این وضعیت ممکن است ظاهر شود یا نباشد. به همین دلیل است که مشاوره ژنتیک توصیه می شود – نه فقط برای تشخیص، بلکه برای تنظیم خانواده و درک خطرات عود.
محرک های محیطی
اگرچه کمتر مورد بحث قرار می گیرد، اما عوامل محیطی می توانند به طور قابل توجهی بر شروع یا تشدید اختلالات حرکتی در کودکان تأثیر بگذارند. برخی از سموم، داروها یا حتی عفونت ها می توانند مراکز کنترل حرکتی مغز را مختل کرده و منجر به حرکات غیرطبیعی شوند.
یک مثال قابل توجه دیستونی یا لرزش ناشی از دارو است. برخی از داروها، به ویژه داروهای ضد روان پریشی یا ضد استفراغ، می توانند عوارض جانبی خارج هرمی ایجاد کنند که شبیه اختلالات حرکتی است. در موارد نادر، فلزات سنگین مانند سرب یا منگنز که در آب های آلوده یا محیط های صنعتی یافت می شوند، می توانند به سیستم عصبی آسیب رسانده و منجر به لرزش یا آتاکسی شوند.
عفونت ها همچنین می توانند محرک های محیطی در اختلالات حرکتی در کودکان باشند. حتی عفونتهای ویروسی رایج میتوانند واکنشهای خود ایمنی را تحریک کنند که بخشهایی از مغز را که مسئول حرکت هستند، ملتهب میکند.
استرس، تروما یا عوامل روانی گاهی اوقات میتوانند باعث ایجاد اختلالات حرکتی عملکردی شوند. اینها «جعلی» نیستند، بلکه از سیگنالهای اشتباه مغز بدون دلیل ساختاری یا ژنتیکی ناشی میشوند. تیک های عملکردی یا لرزش اغلب با درمان، اطمینان خاطر و مدیریت استرس بهبود می یابند.
درک محرک های محیطی ضروری است زیرا بر خلاف علل ژنتیکی، بسیاری از این عوامل قابل پیشگیری یا برگشت پذیر هستند. حذف عامل آزاردهنده یا درمان عفونت زمینه ای گاهی اوقات می تواند این اختلال را به طور کامل برطرف کند.
آسیب های زایمان و تاخیر در رشد
صدمات هنگام تولد همچنان یکی از عوامل مهم و متأسفانه گاهی نادیده گرفته می شود که باعث اختلالات حرکتی در کودکان می شود. این می تواند به دلیل عوارض در حین زایمان و زایمان، مانند کمبود اکسیژن (هیپوکسی)، ضربه ناشی از فورسپس یا زایمان با خلاء، یا عفونت هایی که بر مغز نوزاد تأثیر می گذارد، رخ دهد.
فلج مغزی (CP) شایع ترین اختلال حرکتی مربوط به ترومای هنگام تولد است. بر تون عضلانی، وضعیت بدن و حرکت تأثیر می گذارد و اغلب در دوران نوزادی یا اوایل کودکی تشخیص داده می شود. CP در طول زمان بدتر نمیشود، اما چالشهایی که ایجاد میکند میتواند با رشد کودک تکامل یابد. شدت آن می تواند از دست و پا چلفتی خفیف تا مشکلات حرکتی شدید که نیاز به وسایل کمکی دارند متغیر باشد.
تأخیر رشد در نقاط عطف حرکتی – مانند نشستن، خزیدن، یا راه رفتن – میتواند نشانههای اولیه اختلال حرکتی باشد. کودکی که این نقاط عطف را برآورده نمی کند باید تحت ارزیابی کامل رشدی، از جمله ارزیابی های عصبی و فیزیکی قرار گیرد.
مداخله زودهنگام بسیار مهم است. فیزیوتراپی، کاردرمانی و گفتار درمانی میتوانند به طور چشمگیری نتایج را در دوران نوزادی یا نوپا بهبود بخشند. هدف این درمان ها ایجاد قدرت، هماهنگی و استقلال عملکردی است که اغلب از تکنیک های مبتنی بر بازی استفاده می کند که کودک را درگیر نگه می دارد.
عفونت ها و علل مرتبط با سیستم ایمنی
عفونت ها و پاسخ های ایمنی نقش شگفت انگیزی در اختلالات حرکتی کودکان دارند. برخی از باکتری ها و ویروس ها می توانند مستقیماً بر سیستم عصبی مرکزی تأثیر بگذارند یا واکنش های ایمنی را تحریک کنند که منجر به التهاب مغز میشود و کنترل حرکتی طبیعی را مختل میکند.
عفونت های ویروسی مانند ویروس اپشتین بار، آنفولانزا و حتی COVID-19 با ناهنجاری های حرکتی موقت یا طولانی مدت مرتبط هستند. آنسفالیت یا التهاب مغز ناشی از عفونت های ویروسی می تواند منجر به علائمی مانند لرزش، میوکلونوس یا دیستونی شود.
درمان اختلالات حرکتی در کودکان مرتبط با عفونت اغلب شامل آنتی بیوتیک ها، ضد ویروس ها یا درمان های تعدیل کننده سیستم ایمنی مانند استروئیدها یا ایمونوگلوبولین داخل وریدی (IVIG) است. بهبودی در برخی موارد می تواند کامل باشد، در حالی که در برخی دیگر، ممکن است کودک با علائم باقیمانده باقی بماند.
