کاردرمانی برای بیشفعالی (ADHD) راهی مؤثر برای تمرکز، آرامش و رشد ذهنی کودکان است که در مرکز توانبخشی برنا در شرق تهران ارائه می شود.
اختلال نقص توجه و بیش فعالی ، یکی از شایع ترین چالشهای رفتاری و رشدی در کودکان است که معمولاً در دوران پیش دبستانی یا دبستان ظاهر میشود. کودک بیش فعال ممکن است بیقرار، پرانرژی، زود از کوره در برود و در انجام کارها تمرکز کمی داشته باشد. بسیاری از والدین تصور میکنند این رفتارها فقط نشانهی بازیگوشی است، اما در واقع، ممکن است نشاندهندهی وجود اختلالی باشد که نیاز به درمان تخصصی دارد.
یکی از مؤثرترین روشهای درمان این اختلال، کاردرمانی (Occupational Therapy) است. کاردرمانی به کودک کمک میکند تا یاد بگیرد چگونه تمرکز کند، حرکات خود را کنترل نماید و فعالیتهای روزانه را با آرامش و برنامهریزی انجام دهد. در واقع، هدف کاردرمانی فقط کاهش علائم نیست؛ بلکه آموزش مهارتهای زندگی و افزایش عملکرد کلی کودک در خانه و مدرسه است.
اختلال بیشفعالی و کمتوجهی (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) یک اختلال عصبی-رشدی است که بر نحوهی تمرکز، کنترل رفتار و سطح فعالیت کودک تأثیر میگذارد. کودک بیشفعال اغلب نمیتواند برای مدت طولانی روی یک کار متمرکز بماند، بهسرعت از فعالیتی به فعالیت دیگر میپرد و در محیطهای آرام نیز دائماً در حال حرکت است.
علائم رایج ADHD عبارتاند از:
- حواسپرتی شدید و ناتوانی در تمرکز بر جزئیات
- انجام کارها بدون فکر و بهصورت تکانشی
- بیقراری مداوم و ناتوانی در نشستن آرام
- فراموشکردن کارهای روزانه و وظایف مدرسه
- قطع صحبت دیگران یا دخالت در بازیها
- مشکلات در پیروی از دستورالعملها
این رفتارها ممکن است در خانه، مدرسه و روابط اجتماعی کودک اختلال ایجاد کند و در صورت عدم درمان، باعث کاهش اعتمادبهنفس، افت تحصیلی و بروز اضطراب شود.
دلایل و عوامل مؤثر بر بروز بیشفعالی
پژوهشها نشان دادهاند که ADHD معمولاً ترکیبی از عوامل ژنتیکی، عصبی و محیطی است.
عوامل ژنتیکی: اگر یکی از والدین یا اعضای خانواده سابقه بیشفعالی داشته باشد، احتمال بروز آن در کودک بیشتر میشود.
عوامل مغزی: عملکرد غیرطبیعی در بخشهایی از مغز که مسئول تمرکز و کنترل رفتار هستند، میتواند باعث بروز این اختلال شود.
عوامل محیطی: قرار گرفتن در معرض مواد سمی (مثل سرب)، مصرف سیگار یا الکل در دوران بارداری، یا استرس زیاد در محیط خانواده نیز از عوامل خطرزا هستند.
کاردرمانی برای بیشفعالی
نقش کاردرمانی در بهبود تمرکز و کنترل رفتار
کاردرمانی بر اساس نیازهای فردی هر کودک طراحی میشود و هدف آن، ایجاد تعادل بین ذهن و بدن است. در کودکان بیشفعال، ارتباط بین سیستم عصبی، حرکتی و حسی دچار اختلال است. کاردرمانگر با استفاده از تمرینات خاص، به کودک کمک میکند تا کنترل بیشتری بر حرکات بدن، احساسات و افکار خود داشته باشد.
بهعنوان مثال، بسیاری از کودکان بیشفعال نمیتوانند روی صندلی بنشینند یا در کلاس تمرکز کنند، چون سیستم عصبی آنها نیاز به تحریک مداوم دارد. کاردرمانی از فعالیتهایی مثل تاببازی، توپدرمانی، تعادل روی تخته یا بازی با ماسه و خاک رس استفاده میکند تا مغز کودک یاد بگیرد چگونه ورودیهای حسی را تنظیم کند و آرام شود.
تفاوت کاردرمانی با سایر روشهای درمانی مانند دارودرمانی و مشاوره
درمان بیشفعالی معمولاً ترکیبی از چند روش است، از جمله دارو، مشاوره و کاردرمانی. تفاوت اصلی در این است که کاردرمانی ریشهایترین بخش درمان را هدف میگیرد؛ یعنی تنظیم سیستم عصبی و بهبود عملکرد حسی-حرکتی.
دارو ممکن است تمرکز را موقتاً بهبود بخشد، اما کاردرمانی به کودک آموزش میدهد که چگونه خودش را کنترل کند، وظایفش را سازماندهی نماید و رفتارهای ناپایدار را کاهش دهد. بهعبارتی، کاردرمانی یک رویکرد آموزشی و توانبخشی است که اثرات بلندمدت دارد.
اهداف کاردرمانی در درمان بیشفعالی
ارتقای مهارتهای شناختی و توجه پایدار
یکی از مهمترین اهداف کاردرمانی، تقویت تمرکز و توانایی ماندن بر روی یک کار است. کاردرمانگر با استفاده از بازیها و فعالیتهای ذهنی، کودک را به چالش میکشد تا وظایف را با دقت، صبر و استمرار انجام دهد. بازیهایی مثل پازل، نقاشی دقیق، ساخت لگو یا بازیهای حافظه برای این منظور بهکار میروند.
در جلسات کاردرمانی، کودک یاد میگیرد چگونه توجه خود را از محرکهای مزاحم منحرف نکند و بر یک فعالیت خاص متمرکز بماند. بهمرور زمان، این مهارتها به درس خواندن، انجام تکالیف مدرسه و حتی بازیهای گروهی منتقل میشوند.
بهبود مهارتهای حرکتی و هماهنگی بدن
کودکان بیشفعال معمولاً در کنترل حرکات ظریف و درشت مشکل دارند. ممکن است نتوانند درست بنویسند، قیچی را بگیرند یا توپ را بگیرند. کاردرمانی با تمرینات خاصی مثل پرتاب و گرفتن توپ، دویدن در مسیرهای مشخص، و انجام حرکات هماهنگ با موسیقی، به بهبود هماهنگی بین مغز و عضلات کمک میکند.
همچنین تمرینات دستورزی (مثل کار با خمیر یا نخ کردن مهرهها) برای تقویت عضلات کوچک دستها و آمادهسازی کودک برای نوشتن مؤثر است.
افزایش توانایی انجام کارهای روزمره با نظم و تمرکز
کودکان بیشفعال اغلب در انجام کارهای ساده روزانه مثل لباس پوشیدن، مسواک زدن یا مرتب کردن وسایلشان دچار مشکل هستند. کاردرمانی با استفاده از برنامههای تصویری و ساختارمند به آنها کمک میکند تا این وظایف را مرحلهبهمرحله یاد بگیرند و مستقلتر عمل کنند.
کاردرمانگر ممکن است از جدول پاداش، برنامهریزی روزانه و تمرینات تکراری استفاده کند تا کودک مفهوم نظم، ترتیب و مسئولیتپذیری را درک کند.
روشهای کاردرمانی برای بیشفعالی
بازیدرمانی و فعالیتهای هدفمند حرکتی
کودکان یادگیری را از طریق بازی تجربه میکنند، و کاردرمانگر از همین ویژگی برای درمان استفاده میکند. بازیهای کاردرمانی معمولاً هدفمند هستند؛ مثلاً برای تقویت تمرکز، بازیهایی مانند “یادآوری اشکال” یا “حرکات آینهای” انجام میشود.
در فعالیتهای حرکتی مانند پریدن روی ترامپولین، راه رفتن روی خط یا تاببازی، کودک یاد میگیرد انرژی خود را کنترل کند. این بازیها نهتنها لذتبخش هستند بلکه به تنظیم سیستم عصبی کمک میکنند.
تمرینات یکپارچگی حسی (Sensory Integration Therapy)
یکی از مؤثرترین روشهای کاردرمانی برای کودکان بیشفعال، درمان یکپارچگی حسی است. این روش بر اساس این اصل بنا شده که بسیاری از کودکان مبتلا به ADHD در پردازش اطلاعات حسی (مثل صدا، نور، لمس یا حرکت) دچار اختلال هستند. به بیان سادهتر، مغز آنها نمیتواند ورودیهای حسی محیط را بهدرستی تفسیر کند؛ در نتیجه، یا بیش از حد واکنش نشان میدهد (بیشتحریکی) یا واکنش کمی دارد (کمتحریکی).
در جلسات کاردرمانی با رویکرد یکپارچگی حسی، کودک در معرض فعالیتهایی قرار میگیرد که هدف آن تنظیم سیستم عصبی مرکزی است. برای مثال:
- تاب خوردن برای افزایش تعادل و کنترل بدن
- خزیدن از تونلهای نرم برای هماهنگی اندامها
- بازی با شن، ماسه یا خمیر برای تحریک حواس لامسه
- پرتاب توپهای نرم برای بهبود کنترل حرکتی
تمرینات تنفسی برای آرامسازی و تمرکز
متخصص کاردرمانی برای بیشفعالی در طول این فعالیتها، واکنشهای کودک را ارزیابی کرده و شدت یا نوع تحریک را تنظیم میکند. در طول زمان، کودک یاد میگیرد چگونه نسبت به محرکهای محیطی واکنش مناسب نشان دهد، تمرکز خود را حفظ کند و رفتارهای تکانشی را کاهش دهد.
آموزش مهارتهای زندگی و برنامهریزی روزانه
کودکان بیشفعال معمولاً در سازماندهی کارها، زمانبندی و مدیریت وظایف روزانه مشکل دارند. کاردرمانگر به آنها کمک میکند تا با استفاده از ابزارهای ساده، مانند جدول برنامهریزی روزانه، چکلیست کارها و تقویم تصویری، بتوانند وظایف خود را مرحلهبهمرحله انجام دهند.
در این جلسات، تمرکز روی آموزش مهارتهایی مانند:
- مرتب کردن اتاق و وسایل شخصی
- انجام تکالیف در زمان مشخص
- آماده شدن برای رفتن به مدرسه بدون کمک زیاد والدین
- رعایت نظم و پیروی از قوانین ساده
همچنین کاردرمانگر به والدین آموزش میدهد که چگونه در خانه با استفاده از سیستم پاداش و تقویت مثبت، رفتارهای خوب کودک را تثبیت کنند. این روش به کودک کمک میکند حس مسئولیتپذیری و استقلال بیشتری پیدا کند و اعتمادبهنفسش افزایش یابد.
